Disaster Prevention and Management Knowledge

fa طراحی چارچوب تاب‌آوری جنسیت‌محور در مدیریت سوانح ایران A Comparative Policy Framework for Gender-Responsive Disaster Resilience in Iran تخصصي Special كاربردي Applicable  افزایش شدت و بسامد سوانح طبیعی و بحران‌های مرکب در دهه‌های اخیر، نابرابری‌های ساختاری را برجسته ساخته و نشان داده است که پیامدهای بحران‌ها به‌صورت نامتوازن بر گروه‌های اجتماعی مختلف اثر می‌گذارد. جنسیت، به‌مثابه سازوکاری نهادی–اجتماعی، نقشی تعیین‌کننده در الگوهای آسیب‌پذیری، دسترسی به منابع، مشارکت در تصمیم‌سازی و ظرفیت تاب‌آوری ایفا می‌کند. با وجود گسترش ادبیات این حوزه، همچنان شکاف معناداری میان تعهدات هنجاری و نهادینه‌سازی سیاست‌های جنسیت‌محور در مدیریت بحران وجود دارد. این پژوهش با هدف پر کردن این شکاف، به طراحی یک چارچوب سیاست‌گذارانه بومی‌پذیر برای ایران می‌پردازد و با بهره‌گیری از رویکرد تطبیقی «نظام‌های متفاوت، نتایج مشابه (MDSD)»، سیاست‌ها و ساختارهای نهادی ده کشور منتخب را تحلیل می‌کند. چارچوب تحلیلی پژوهش یک مدل شش‌لایه ماتریسی است که با تلفیق نظریات فریزر، سن، نوسبام، گاونتا، نوریس و کینگدون، امکان تحلیل هم‌زمان سازوکارهای عدالت، قدرت، قابلیت، تاب‌آوری و پویایی‌های سیاستی را فراهم می‌سازد. داده‌ها از طریق تحلیل شاخص‌های جهانی ( GGI، HDI، INFORM وDRI ) و کدگذاری نظام‌مند اسناد سیاستی گردآوری شده و با استفاده از روبریک استاندارد ۰ تا ۴ مورد ارزیابی تطبیقی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد کشورهایی که تاب‌آوری جنسیت‌محور را به‌صورت ساختاری نهادینه کرده‌اند، پنج سازوکار هم‌افزا را به‌طور هم‌زمان به‌کار گرفته‌اند: (۱) الزام حقوقی–مالی و بودجه‌ریزی جنسیتی، (۲) مشارکت نهادی چندسطحی زنان، (۳) ظرفیت‌سازی پیوندخورده با ساختار، (۴) حکمرانی داده‌محور و پاسخ‌گو، و (۵) یادگیری سیاستی مبتنی بر بحران. بر این اساس، مقاله یک مدل سیاستی بومی‌پذیر برای ایران ارائه می‌کند که از طریق ترجمه زمینه‌مند این سازوکارها، شکاف میان تعهدات هنجاری و ظرفیت‌های اجرایی در حکمرانی بحران را کاهش می‌دهد. نتایج نشان می‌دهد نهادینه‌سازی تاب‌آوری جنسیت‌محور تنها در صورت هم‌زمانی این سازوکارهای نهادی امکان‌پذیر است.  The increasing frequency and intensity of natural disasters and complex crises have exposed deep structural inequalities, demonstrating that disaster impacts are unevenly distributed across social groups. Gender, as an institutional–social construct, plays a critical role in shaping patterns of vulnerability, access to resources, participation in decision-making, and resilience capacities. Despite the expansion of this literature, a significant gap remains between normative commitments and the institutionalization of gender-responsive policies in disaster governance. This study addresses this gap by developing a context-sensitive policy framework for Iran through a comparative analysis of ten countries, employing a Most Different Systems Design (MDSD). The analytical framework is a six-layered matrix model integrating theories of Fraser, Sen, Nussbaum, Gaventa, Norris, and Kingdon, enabling a multi-dimensional analysis of justice, power, capabilities, social resilience, and policy dynamics. Data were collected through global indices (GGI, HDI, INFORM, and DRI) and systematic qualitative coding of policy documents, with performance assessed using a standardized 0–4 rubric. The findings reveal that countries with structurally embedded gender-responsive resilience share five mutually reinforcing mechanisms: (1) legal–financial commitment through gender-responsive budgeting, (2) multi-level institutional participation of women, (3) capacity-building linked to institutional structures, (4) data-driven and accountable governance, and (5) crisis-induced policy learning. Building on these findings, the study proposes a localized policy model for Iran that translates these mechanisms into the domestic institutional context, thereby reducing the gap between normative commitments and implementation capacity in disaster governance. The results highlight that gender-responsive resilience can only be institutionalized through the simultaneous alignment of these mechanisms. تاب‌آوری جنسیت‌محور؛ کاهش خطر سوانح؛ حکمرانی بحران؛ تحلیل تطبیقی سیاستی؛ بودجه‌ریزی جنسیتی Gender-responsive resilience, disaster risk reduction (DRR), disaster governance, comparative policy analysis, gender-responsive budgeting 0 0 http://dpmk.ir/browse.php?a_code=A-10-1031-1&slc_lang=fa&sid=1 Maryam Rostami مریم رستمی ma_rostami@ut.ac.ir 10031947532846008428 10031947532846008428 Yes NDRI پژوهشکده سوانح طبیعی Seyyed Amirhossein Garakani سیدامیرحسین گرکانی گرکانی sgarakani@iau.ac.ir 10031947532846008429 10031947532846008429 No NDRI پژوهشکده سوانح طبیعی Athare Nejai اطهره نژادی nejadi_at@gmail.com 10031947532846008430 10031947532846008430 No NDRI پژوهشکده سوانح طبیعی