fa مدل بهینه‌سازی چندهدفه برای پاکسازی پسماند بلایای طبیعی با رویکرد حمل‌ونقل ترکیبی تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><strong>زمینه و هدف</strong> وقوع بلایای طبیعی به تولید حجم عظیمی از پسماند منجر می‌شود که پیامدهای جدی زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی دارد. مدیریت ناکارآمد این پسماندها می‌تواند روند بازسازی را با تأخیر و هزینه‌های اضافی همراه سازد. هدف این پژوهش توسعه یک مدل بهینه‌سازی چندهدفه برای پاکسازی پسماندهای ناشی از بلایا با رویکرد حمل‌ونقل ترکیبی (کامیون-قطار) و اولویت‌بندی ریسک مناطق آسیب‌دیده است.<br> <strong>روش</strong> در گام نخست، مناطق آسیب‌دیده با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) براساس پنج شاخص ریسک رتبه‌بندی شدند. سپس مدل پیشنهادی با بهره‌گیری از روش اپسیلون-محدودیت در قالب هفت مسئله نمونه با ابعاد مختلف پیاده‌سازی گردید. در این مدل، حداقل‌سازی زمان اتمام عملیات آواربرداری و حمل پسماند و کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و تجهیز زیرساخت‌ها به‌عنوان توابع هدف در نظر گرفته شد.<br> <strong>یافته ها </strong>نتایج نشان داد با افزایش ابعاد مسئله، زمان حل به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته و مدل در مقیاس‌های بزرگ‌تر ماهیت NP-Hard پیدا می‌کند. نقاط پارتو به‌دست‌آمده، تضاد میان اهداف کاهش زمان و کاهش هزینه را تأیید و لزوم انتخاب گزینه‌های سازگار با سیاست‌های عملیاتی را نمایان کرد. همچنین مشخص شد سیستم حمل‌ونقل ترکیبی نسبت به حالت صرفاً جاده‌ای، به‌طور میانگین موجب 30/1 درصد کاهش در زمان اتمام عملیات و 11/3 درصد کاهش در هزینه کل شده است. تحلیل بیشتر نشان داد در فواصل کوتاه، حمل‌ونقل جاده‌ای عملکرد بهتری دارد اما با افزایش فاصله، برتری سیستم ترکیبی به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد. نتایج اولویت‌بندی ریسک هم نشان داد تخصیص منابع به مناطق پرخطر به‌صورت هدفمند انجام می‌شود.<br> <strong>نتیجه گیری</strong> یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که مدل ارائه‌شده می‌تواند به‌عنوان ابزاری کاربردی برای مدیران بحران در برنامه‌ریزی پاکسازی پسماند پسابحران مورد استفاده قرار گیرد. به‌کارگیری حمل‌ونقل ترکیبی همراه با رویکرد چندمعیاره، علاوه‌بر ارتقای کارایی و کیفیت تصمیم‌گیری، امکان تخصیص بهینه منابع به مناطق پرریسک را نیز فراهم می‌سازد.<br> &nbsp;</div> <div style="text-align: justify;"><strong>Background and objective </strong>Natural disasters result in the generation of massive volumes of waste, leading to severe environmental, economic, and social problems. Inefficient waste management can delay the recovery efforts and incur additional costs. This study aims to develop a multi-objective optimization (MOO) model for post-disaster waste cleanup, employing a multimodal transportation approach (truck/train) and risk prioritization of affected areas.<br> <strong>Method </strong>In this study, the affected areas were first ranked using the analytic hierarchy process (AHP) based on five risk criteria (life risk, environmental pollution, psychological impacts, economic disruption, and risks from disaster waste). Then, the MOO model was implemented using the epsilon-constraint method across seven defined problems with varying scales. The scenarios were applied to the flooded rural areas of Gorgan city and Aqqala county in Golestan province, Iran. The model considered the minimization of the time for the completion of debris removal and waste transportation operations, as well as the reduction of transportation and equipment costs (for train stations and temporary waste management sites), as two objective functions.<br> <strong>Results </strong>As the problem scale increased, computation time also increased, with the model exhibiting NP-Hard characteristics at larger scales. The obtained Pareto points confirmed the trade-off between time minimization and cost reduction objectives, highlighting the need for selections aligned with operational policies. Furthermore, multimodal transportation, compared with road-only mode, resulted in a 30.1% reduction in operating time and an 11.3% reduction in total costs. Further analysis revealed that road transport performed better over short distances between the affected areas and final disposal sites, whereas multimodal transport was superior over longer distances. Risk prioritization results demonstrated a targeted resource allocation to high-risk areas.<br> <strong>Conclusion </strong>The presented model can serve as a practical tool for crisis managers in planning post-disaster waste clean-up. Employing multimodal transport alongside a multi-criteria decision-making approach not only enhances decision-making efficiency and quality but also enables optimal resource allocation to high-risk regions.<br> &nbsp;</div> پاکسازی پسماند بلایای طبیعی, سایت موقت مدیریت پسماند بلایا, حمل‌ونقل ترکیبی, روش اپسیلون-محدودیت Natural disaster, Waste clean-up, Temporary disaster waste management site, Multimodal transport, Ɛ-constraint 462 509 http://dpmk.ir/browse.php?a_code=A-10-218-2&slc_lang=fa&sid=1 Hamidreza Darvishi حمیدرضا درویشی ie.h.darvishi@gmail.com 10031947532846008361 0009-0006-4528-9292 No Department of Industrial Engineering, Faculty of Engineering, Mazandaran University of Science and Technology, Babol, Iran. گروه مهندسی صنایع، دانشکده مهندسی صنایع، دانشگاه علوم و فنون مازندران، بابل، ایران. Javad Rezaeian جواد رضائیان j_rezaeian@ustmb.ac.ir 10031947532846008362 10031947532846008362 Yes Department of Industrial Engineering, Faculty of Engineering, Mazandaran University of Science and Technology, Babol, Iran. گروه مهندسی صنایع، دانشکده مهندسی صنایع، دانشگاه علوم و فنون مازندران، بابل، ایران. Babak Shirazi بابک شیرازی shirazi_b@yahoo.com 10031947532846008363 10031947532846008363 No Department of Industrial Engineering, Faculty of Engineering, Mazandaran University of Science and Technology, Babol, Iran. گروه مهندسی صنایع، دانشکده مهندسی صنایع، دانشگاه علوم و فنون مازندران، بابل، ایران. Iraj Mahdavi ایرج مهدوی 10031947532846008364 10031947532846008364 No Department of Industrial Engineering, Faculty of Engineering, Mazandaran University of Science and Technology, Babol, Iran. گروه مهندسی صنایع، دانشکده مهندسی صنایع، دانشگاه علوم و فنون مازندران، بابل، ایران.