fa ارزیابی چندمعیاره شاخص‌های تاب‌آوری لرزه‌ای در مسکن آپارتمانی شهری مشهد؛ بررسی ده نمونه موردی تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><strong>زمینه و هدف</strong> در راستای تقویت تاب‌آوری لرزه‌ای، شناسایی دقیق و جامع مؤلفه‌های مؤثر بر آسیب‌پذیری و تعیین کمی میزان تأثیر هر متغیر به‌صورت یکپارچه و سیستماتیک، اساسی‌ترین و راهبردی‌ترین رویکرد محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی میزان تاب‌آوری لرزه‌ای، از طریق به‌کارگیری روش‌های تحلیل چندمعیاره، با در نظر گرفتن ابعاد گوناگون شامل مؤلفه‌های کالبدی، زیرساختی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی انجام شده است. این رویکرد جامع، امکان شناسایی نقاط ضعف و قوت در هریک از این حوزه‌ها را فراهم آورده و بستری مناسب برای تدوین برنامه‌های مداخله‌ای اثربخش با هدف ارتقای تاب‌آوری در برابر زلزله‌ ایجاد می‌نماید.<br> <strong>روش</strong> این پژوهش، رویکردی سیستماتیک دارد. در گام نخست، شاخص‌های تأثیرگذار بر تاب‌آوری از طریق بررسی جامع ادبیات موضوع استخراج و متغیرهای مؤثر بر هریک از شاخص‌ها شناسایی گردید. سپس با بهره‌گیری از تکنیک تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) و فرآیند پردازش داده‌ها، عوامل اصلی و کلیدی تعیین شد. در ادامه، با انتخاب ده آپارتمان مسکونی در نقاط مختلف شهر مشهد، وضعیت تاب‌آوری این ساختمان‌ها طی یک فرآیند ارزیابی چندمعیاره و به روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP)، مورد بررسی قرار گرفت. درنهایت، شاخص تاب‌آوری لرزه‌ای یکپارچه، به‌عنوان معیاری جامع برای ارزیابی تاب‌آوری کلی ساختمان‌ها، از طریق جمع مقادیر وزنی شاخص‌های استانداردشده، محاسبه گردید. این شاخص، امکان مقایسه و رتبه‌بندی ساختمان‌ها براساس میزان تاب‌آوری آن‌ها در برابر زلزله را فراهم می‌سازد.<br> <strong>یافته ها</strong> نتایج تحلیل مؤلفه اصلی همبستگی‌های مهمی را بین متغیرهای موردبررسی و تاب‌آوری لرزه‌ای نشان می‌دهد. در میان مؤلفه‌های اصلی، مؤلفه کالبدی بیشترین تأثیر را بر میزان تاب‌آوری لرزه‌ای دارد. همچنین با در نظر گرفتن ارتباط بین پارامترها و شاخص‌های تاب‌آوری، کیفیت مسکن با بار عاملی 0/996 بیشترین نقش را در تأمین تاب‌آوری لرزه‌ای آپارتمان‌های مسکونی شهر مشهد دارد.<br> <strong>نتیجه گیری</strong> این پژوهش با ارائه یک چارچوب جامع برای سنجش تاب‌آوری، نه‌تنها آسیب‌پذیری‌های موجود را شناسایی می‌کند، بلکه پیش‌نیازی ضروری برای طراحی و اجرای اقدامات پیشگیرانه هدفمند و کارآمد است. این اقدامات، با در نظر گرفتن الگوهای فضایی آسیب‌پذیری شناسایی‌شده، به‌عنوان بخشی از یک رویکرد تاب‌آور می‌توانند به‌طور مؤثری از خسارات ناشی از زلزله بکاهند. بااین‌حال، تحقق کامل اهداف این پژوهش مستلزم تکرار آن در سایر نقاط کشور و در سطح ملی است تا بتوان تصویری جامع از وضعیت تاب‌آوری لرزه‌ای در سطح کلان به دست آورد و براساس آن، برنامه‌ریزی‌های دقیق‌تری انجام داد.</div> <div style="text-align: justify;"><strong>Background and objective</strong> To enhance seismic resilience, accurately and comprehensively identifying the components affecting vulnerability, along with the quantitative and integrated determination of the influence of each variable, is one of the most fundamental and strategic approaches. The present study aimed to assess the level of seismic resilience by applying multicriteria analysis methods across physical, infrastructural, economic, social, and managerial dimensions. This comprehensive approach helps identify strengths and weaknesses in each domain and provides a basis for developing effective intervention programs to improve resilience to earthquakes.<br> <strong>Methods </strong>This study adopted a systematic approach. First, the indicators influencing resilience were extracted through a comprehensive review of the relevant literature, and the variables affecting each indicator were identified. Subsequently, the principal and key factors were determined using principal component analysis (PCA) and data-processing procedures. Next, the resilience status of ten residential apartment buildings in different areas of Mashhad City, Iran, was evaluated through a multicriteria assessment using the Analytic Hierarchy Process. Finally, an integrated seismic resilience index was calculated by summing the weighted values of the standardized indicators, thereby providing a comprehensive measure for assessing the overall resilience of the buildings. This index enables the comparison and ranking of buildings based on their level of resilience to earthquakes.<br> <strong>Results </strong>The PCA demonstrated significant correlations between the investigated variables and seismic resilience. Among the principal components, the physical component had the greatest effect on seismic resilience. Furthermore, considering the relationships between the parameters and resilience indicators, housing quality, with a factor loading of 0.996, played the most significant role in ensuring the seismic resilience of residential apartments in Mashhad City.<br> <strong>Conclusion </strong>By presenting a comprehensive framework for measuring resilience, this study not only identifies existing vulnerabilities but also provides an essential prerequisite for designing and implementing targeted and effective preventive measures. By considering the identified spatial patterns of vulnerability, such measures can, as part of a resilience-oriented approach, effectively reduce earthquake-related losses. Nevertheless, fully realizing the objectives of this study requires replication in other regions of the country and at the national level. Such efforts would provide a comprehensive understanding of seismic resilience at the macro scale and facilitate more precise planning based on the results.<br> &nbsp;</div> محیط ساخته‌شده, تاب‌آوری لرزه‌ای, کاربری مسکونی, ارزیابی چندمعیاره, فرآیند تحلیل سلسله مراتبی Built environment, Seismic resilience, Residential land use, Multicriteria assessment, Analytic hierarchy process 214 263 http://dpmk.ir/browse.php?a_code=A-10-965-1&slc_lang=fa&sid=1 Ehsan Biglari احسان بیگلری Biglari.eh@gmail.com 0000-0002-5199-9905 No Department of Architecture, Ma. C., Islamic Azad University, Mashhad, Iran. گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران. Ali Biglari علی بیگلری a.biglari@gu.ac.ir 0000-0002-9616-1823 Yes Department of Civil Engineering, Natural Hazard Management Research Center, Faculty of Engineering, Golestan University, Gorgan, Iran. گروه مهندسی عمران، مرکز تحقیقات مدیریت مخاطرات طبیعی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه گلستان، گلستان، ایران.